عقاب ایرانی بر تارک میراث جهانی؛ آشیانهای بر فراز تاریخ بشری
جبرئیل نوکنده؛ رییس کل موزه ملی ایران
قلعه الموت، دژ نامدار حسن صباح که با عنوان «آشیانه عقاب» شناخته میشود، در چهارم مردادماه، در چهلوهشتمین اجلاس کمیته میراث جهانی یونسکو در شهر بوسان کرهجنوبی، بهعنوان سیامین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این موفقیت، نه تنها افتخاری ملی، بلکه دستاوردی ارزشمند برای میراث فرهنگی و معماری دفاعی جهان به شمار میآید.
ایکوموس (شورای بینالمللی بناها و محوطهها) با تأیید معیار سوم، ارزش برجسته جهانی این اثر را چنین تبیین کرده است :” قلعه الموت و استحکامات وابسته، گواهی کمنظیر از سنت فرهنگی نزاریان اسماعیلی هستند؛ سنتی که از سدههای یازدهم تا سیزدهم میلادی در رشتهکوههای البرز شکوفا شد. این اثر، بازتابدهنده نظامی منسجم سیاسی، اجتماعی، مذهبی و فکری است که در آن دفاع، مدیریت، دانشورزی و زیست اجتماعی بهصورت یکپارچه در هم تنیدهاند. شبکه قلعهها، سامانههای مدیریت آب و تراسهای کشاورزی، سازمانیافتگی و نبوغ مهندسی نزاریان را به نمایش میگذارد و بیانگر پیوندی عمیق میان استحکامات و جوامع محلی است؛ پیوندی که بر پایه فعالیتهای تبلیغی شکل گرفت و موجب پشتیبانی همهجانبه جوامع محلی از این دژها شد. این اثر، میراثی است که تأثیر آن همچنان در هویت جامعه نزاری اسماعیلی در سراسر جهان زنده و پویاست”
یکی از مهمترین ویژگیهای این اثر، ماهیت شبکهای آن است. ارزش جهانی «قلعه الموت و استحکامات وابسته» صرفاً در وجود چند قلعه منفرد خلاصه نمیشود، بلکه در شکلگیری یک نظام دفاعی، ارتباطی و مدیریتی یکپارچه نهفته است که با محوریت قلعه الموت سازمان یافته بود. قلعههای لمبسر، نویذرشاه، شمسکلایه، قسطینلار، شیرکوه و ایلان، با استقرار هوشمندانه بر فراز ارتفاعات، ارتباط دیداری مستقیم، کنترل گذرگاههای راهبردی، انتقال پیام، مدیریت منابع و پشتیبانی متقابل، اجزای مکمل یک سامانه دفاعی منسجم را تشکیل میدادند؛ سامانهای که نمونهای برجسته از برنامهریزی سرزمینی و مهندسی نظامی در ایران سدههای میانه به شمار میرود.
به باور نگارنده، قلعه الموت یادآور تداوم سنت باشکوه قلعهسازی ایران از دوره ساسانی تا دوران اسلامی است؛ سنتی که در این مجموعه به اوج تکامل خود رسید. تعامل هوشمندانه میان معماری دفاعی، مدیریت منابع آب، بهرهگیری از توپوگرافی طبیعی و سازمان فضایی قلعهها، الموت را به یکی از درخشانترین نمونههای مهندسی نظامی و معماری کوهستانی ایران تبدیل کرده است.
ثبت جهانی این اثر را به تمامی دوستداران فرهنگ، تاریخ و تمدن بشری تبریک میگویم. این موفقیت، افزون بر ارتقای جایگاه جهانی معماری دفاعی ایران، فرصتی ارزشمند برای معرفی دانش مهندسی، مدیریت سرزمین و میراث فرهنگی این سرزمین به جهانیان فراهم آورده است.
بدینوسیله از تمامی دستاندرکاران تهیه این پرونده، از مقام عالی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، معاونت میراث فرهنگی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکده باستانشناسی، ادارهکل ثبت آثار، ادارهکل امور پایگاهها و ادارهکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان قزوین، و بهویژه سرکار خانم دکتر حمیده چوبک، باستانشناس برجسته و مدیر توانمند پایگاه میراث فرهنگی الموت، که با بیش از دو دهه پژوهش، حفاظت و مدیریت علمی این مجموعه، نقش بیبدیلی در شناسایی ارزشهای آن و تدوین پرونده ثبت جهانی ایفا کردهاند، صمیمانه سپاسگزاری میکنم.
در این میان، نکتهای بنیادین شایسته تأمل است. در سالهای اخیر، گاه زمزمههایی درباره حذف یا تضعیف پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و پژوهشکدههای تابعه آن شنیده میشود؛ در حالی که ثبت جهانی الموت، پاسخی روشن به اهمیت این نهادهای علمی است. اگر پژوهشهای باستانشناسی مستمر ۲۵ سال گذشته به سرپرستی دکتر حمیده چوبک انجام نشده بود، الموت امروز تنها بقایای دژی ویران بر فراز صخرههای گازرخان بود و بسیاری از ارزشهای تاریخی، معماری و فرهنگی آن همچنان ناشناخته باقی میماند.
کاوشهای علمی و نظاممند، لایهبهلایه ارزشهای پنهان این مجموعه را آشکار ساخت و آن را از یک محوطه باستانی کمتر شناختهشده، به اثری با ارزش برجسته جهانی و مقصدی برای پژوهشگران و گردشگران بینالمللی تبدیل کرد. این تجربه، بهروشنی نشان میدهد که پژوهش، زیربنای شناخت، حفاظت، مرمت، مدیریت و معرفی میراث فرهنگی است و بدون پژوهش، هیچیک از این مراحل بهدرستی محقق نخواهد شد.
امید است ثبت جهانی الموت، نقطه عطفی برای بازنگری در جایگاه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری و تقویت ظرفیتهای علمی آن باشد. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که هیچ پروندهای بدون اتکا به پژوهشهای بنیادی، مستندات علمی و انتشار دستاوردهای پژوهشی، امکان موفقیت در فرآیند ارزیابی ایکوموس و ثبت
در فهرست میراث جهانی را ندارد.
واقعیت آن است که شکوه میراث جهانی ایران، حاصل مستقیم پژوهشهای باستانشناسی و تلاش خستگیناپذیر پژوهشگران این سرزمین است. از محوطههای پیش از تاریخ خرمآباد و هگمتانه تا شوش، چغازنبیل، تختجمشید، پاسارگاد، گنبد سلطانیه، تختسلیمان و منظر باستانشناختی ساسانی فارس، همه این آثار بر پایه پژوهشهای علمی به جایگاه جهانی خود دست یافتهاند.
ایران را بهحق «بهشت باستانشناسان جهان» نامیدهاند. ازاینرو، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری بهعنوان نهاد علمی حاکمیتی این حوزه، شایسته برخورداری از اعتبارات، امکانات و زیرساختهایی متناسب با این مسئولیت ملی است. تنها از مسیر پژوهش، حفاظت، مرمت و معرفی میتوان ظرفیتهای جهانی میراث فرهنگی ایران را بالفعل ساخت و با افزودن بر سرمایههای فرهنگی و تمدنی کشور، این میراث گرانسنگ را به نسلهای آینده و جامعه جهانی سپرد.
🟢 با درود، دوستداران گرامی موزه ملی ایران لطفاً از صفحههای رسمی موزه ملی ایران حمایت کنید.
🟢 موزه ملی ایران مایل است در هر خانواده ایرانی حداقل یک عضو فعال داشته باشد.
🟩 «موزه ملی ایران؛ موزهای برای همه» 🟩
🟢 لطفاً برای عضویت در صفحههای رسمی موزه ملی ایران روی نشانی زیر کلیک کرده و آن را برای دوستان خود بازفرست فرمایید.👇
📌صفحههای رسمی موزه ملی ایران
🔗 zil.ink/irannationalmuseum.ir 🆔